حکمرانی نبوی؛ وسیله ای برای تحقق عدالت و خیر عمومی

قرآن کریم می فرماید: «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ»؛ یعنی عدالت به عنوان یک اصل بنیادین در روابط اجتماعی و حکمرانی مطرح می شود. حتی در ماجرای سرقت یکی از افراد بانفوذ قریش، پیامبر(ص) اجازه ندادند جایگاه اجتماعی فرد در اجرای عدالت تأثیر بگذارد. بنابراین، یکی از مهم ترین درس های حکومت نبوی این است که هیچ کس نباید بالاتر از قانون و عدالت قرار بگیرد.

دومین مؤلفه، مشارکت و مشورت است. پیامبر(ص) با وجود برخورداری از مقام نبوت و دریافت وحی، در مسائل اجتماعی و اجرایی با مردم مشورت می کردند. قرآن کریم نیز می فرماید: «وَأَمْرُهُمْ شُورَیٰ بَیْنَهُمْ» و در آیه دیگری خطاب به پیامبر(ص) می فرماید: «وَشَاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ». این مسئله نشان می دهد که در حکمرانی نبوی، مردم صرفاً موضوع حکومت نبودند، بلکه در عرصه اجتماعی صاحب نقش و مشارکت بودند.

مؤلفه سوم، کرامت انسان و رعایت حقوق اجتماعی است. پیامبر(ص) جامعه ای را بنیان گذاشتند که در آن ارزش انسان صرفاً با ثروت، نژاد، قبیله و موقعیت اجتماعی تعیین نمی شد. در جامعه ای که تعصبات قبیله ای و تبعیض های اجتماعی ریشه دار بود، اسلام معیار ارزشمندی انسان را تقوا قرار داد: «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ». این نگاه، ظرفیت بسیار مهمی برای شکل گیری جامعه ای برخوردار از برابری حقوقی و نفی تبعیض های ناروا ایجاد کرد.

چهارمین مؤلفه، مسئولیت پذیری حاکمان و پاسخگویی قدرت است. در منطق نبوی، حکومت امتیاز شخصی حاکم نیست؛ بلکه امانتی است که باید در جهت مصالح مردم به کار گرفته شود. در روایات نیز بر این معنا تأکید شده که حاکم نسبت به جامعه مسئول است. این نگاه، از نظر مفهومی به یکی از اصول مهم حکمرانی معاصر، یعنی پاسخگویی صاحبان قدرت، بسیار نزدیک است.

مؤلفه دیگر، مبارزه با فساد و حفظ امانت عمومی است. در حکومت نبوی، بیت المال و امکانات عمومی متعلق به شخص حاکم یا گروه حاکم تلقی نمی شد. قرآن نیز می فرماید: «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَیٰ أَهْلِهَا خدا قاطعانه به شما فرمان می دهد که امانت ها را به صاحبانش بازگردانید» (نساء / آیه 58). بنابراین، سلامت اقتصادی، مقابله با خیانت در امانت و جلوگیری از تبدیل قدرت سیاسی به منفعت شخصی، از اصول مهم این الگوست.

همچنین باید به مدارا، گفت وگو و همزیستی اجتماعی اشاره کرد. پیامبر(ص) پس از تشکیل جامعه مدینه، با گروه ها و قبایل مختلف وارد پیمان و تعامل شدند و «صحیفه مدینه» را به عنوان یکی از اسناد مهم سامان دهی روابط میان گروه های مختلف جامعه مدینه تنظیم کردند. این تجربه نشان می دهد که جامعه اسلامی در نگاه نبوی، الزاماً جامعه ای متکثر و بدون هیچ تفاوتی نبود؛ بلکه می توانست با حفظ هویت دینی خود، برای تنوع اجتماعی، پیمان های مشترک و نظم عمومی سازوکار ایجاد کند.

از سوی دیگر، خدمت به مردم و تأمین مصالح عمومی در سیره پیامبر(ص) جایگاه ویژه ای دارد. حاکم اسلامی در این نگاه، برای سلطه بر مردم نیامده است؛ بلکه فلسفه قدرت، تحقق عدالت، تأمین امنیت، رفع ظلم و فراهم کردن زمینه رشد انسان هاست. به همین دلیل، می توان گفت در الگوی نبوی، «قدرت» هدف نیست، بلکه ابزار تحقق خیر عمومی و عدالت است.

نکته مهم این است که نباید بدون دقت علمی بگوییم «حکمرانی پیامبر(ص) دقیقاً همان حکمرانی مطلوب مدرن است». چنین مقایسه ای از نظر علمی درست نیست؛ زیرا مبانی انسان شناختی، دینی و فلسفی این دو الگو تفاوت هایی جدی دارند. اما می توان گفت بخشی از شاخص های مطرح شده در ادبیات امروز حکمرانی مطلوب، مانند عدالت، قانون گرایی، مشارکت، پاسخگویی، مبارزه با فساد، حفظ حقوق انسان ها، خدمت عمومی و توجه به مصالح جامعه، در سیره و تعالیم پیامبر اکرم(ص) سابقه ای روشن دارند.

ایکنا _ یکی از ویژگی های سیره پیامبر(ص)، توجه واقعی به مردم بود. مردم سالاری در سیره نبوی چه معنایی داشت و پیامبر(ص) چگونه نشان دادند که توجه به مردم نباید صرفاً یک شعار سیاسی باشد، بلکه باید در ساختار و رفتار حکومت نمود پیدا کند؟

اگر بخواهیم درباره «مردم سالاری در سیره پیامبر(ص)» سخن بگوییم، ابتدا باید یک نکته را روشن کنیم؛ نباید مفاهیم سیاسی امروز را بدون توجه به تفاوت های تاریخی و مبنایی، عیناً بر جامعه صدر اسلام تطبیق دهیم. اما می توان با اطمینان گفت که در سیره پیامبر اکرم(ص)، مردم جایگاه واقعی و فعال در نظام اجتماعی و سیاسی داشتند و این مسئله صرفاً یک شعار نبود.

یکی از مهم ترین جلوه های این مردم محوری، مشورت با مردم و به رسمیت شناختن نقش آنان در تصمیمات اجتماعی بود. قرآن کریم خطاب به پیامبر(ص) می فرماید: «وَشَاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ»؛ با آنان در امور مشورت کن. اهمیت این دستور زمانی بیشتر روشن می شود که توجه کنیم پیامبر(ص) خود، پیامبر خدا و دریافت کننده وحی بودند و از نظر جایگاه دینی نیازی به کسب مشروعیت از مردم نداشتند؛ با این حال، در امور اجتماعی و اجرایی، مردم را در فرآیند تصمیم گیری وارد می کردند.

برای نمونه، در ماجرای جنگ احد، پیامبر(ص) درباره شیوه مواجهه با دشمن با اصحاب مشورت کردند. اگرچه نظر شخصی ایشان ماندن در مدینه بود، اما هنگامی که نظر جمع بر خروج از مدینه قرار گرفت، پیامبر(ص) نظر جمع را پذیرفتند. این یک نمونه مهم است که نشان می دهد مشورت در سیره نبوی یک نمایش سیاسی نبود؛ بلکه واقعاً می توانست بر تصمیم حکومت اثر بگذارد.

جلوه دیگر مردم محوری پیامبر(ص)، حضور مستقیم و بدون تشریفات میان مردم بود. پیامبر(ص) خود را از جامعه جدا نمی کردند. با مردم می نشستند، سخن آنان را می شنیدند، مشکلاتشان را پیگیری می کردند و نسبت به وضعیت زندگی اقشار مختلف جامعه حساس بودند. این رفتار یک پیام مهم برای حکمرانی دارد؛ حاکم اگر از جامعه فاصله بگیرد، ممکن است تصویر واقعی از مسائل مردم را از دست بدهد.

در سیره نبوی، مردم همچنین موضوع خدمت حکومت بودند، نه ابزار تثبیت قدرت. نگاه پیامبر(ص) به قدرت، نگاه شخصی و امتیازطلبانه نبود. ایشان حکومت را وسیله ای برای برقراری عدالت، رفع ظلم، ایجاد امنیت و فراهم کردن زمینه رشد جامعه می دانستند. به همین دلیل، یکی از معیارهای مهم ارزیابی حکومت در منطق اسلامی، نحوه رفتار آن با ضعیف ترین اقشار جامعه است؛ نه میزان امکانات و امتیازات طبقات برخوردار.

از سوی دیگر، پیامبر(ص) در جامعه مدینه صرفاً فرمان صادر نمی کردند، بلکه نهادهای اجتماعی و پیمان های جمعی را شکل دادند. «صحیفه مدینه» نمونه مهمی از تلاش برای تنظیم روابط میان گروه ها و قبایل مختلف ساکن مدینه است. این تجربه نشان می دهد که نظم سیاسی در جامعه نبوی با مشارکت و تعهدات متقابل گروه های اجتماعی شکل می گرفت.

نکته مهم دیگر، حق مطالبه گری و نقد اجتماعی است. در سیره پیامبر(ص)، مردم صرفاً شنونده فرمان های حکومت نبودند. گاهی نسبت به تصمیمات سؤال می کردند، پیشنهاد می دادند و حتی در مواردی درباره تصمیمی که به زندگی اجتماعی آنان مربوط می شد، توضیح می خواستند. پیامبر(ص) نیز اصل گفت وگو را نمی بستند. این رفتار نشان می دهد که جامعه سالم، جامعه ای نیست که مردم در برابر حاکم صرفاً سکوت کنند؛ بلکه جامعه ای است که در آن ارتباط متقابل میان مردم و حاکم وجود داشته باشد.

حتی در رفتار شخصی پیامبر(ص) نیز نوعی نفی اشرافیت سیاسی دیده می شود. ایشان برای خود امتیازات اشرافی ایجاد نکردند و اجازه نمی دادند فاصله میان حاکم و مردم به یک طبقه ممتاز تبدیل شود. این مسئله در فهم مردم محوری بسیار مهم است؛ زیرا مردم سالاری فقط با شنیدن حرف مردم محقق نمی شود، بلکه به سبک زندگی مسئولان، میزان دسترسی مردم به آنان و احساس عدالت در جامعه نیز ارتباط دارد.

بنابراین، اگر بخواهیم تفاوت «مردم محوری واقعی» و «مردم محوری شعاری» را در سیره پیامبر(ص) بیان کنیم، باید بگوییم مردم محوری نبوی حداقل در چهار عرصه خودش را نشان می دهد؛ در فرآیند تصمیم گیری از طریق مشورت، در رفتار حاکم از طریق تواضع و ارتباط مستقیم با مردم، در سیاست گذاری از طریق توجه به حقوق و مصالح عمومی، و در ساختار اجتماعی از طریق ایجاد پیمان ها و مسئولیت های متقابل.

در واقع، پیامبر(ص) به ما می آموزند که مردم سالاری و مردم محوری با یک سخنرانی درباره مردم تحقق پیدا نمی کند؛ بلکه باید مردم در تصمیم سازی دیده شوند، صدای آنان شنیده شود، حقوقشان رعایت شود، مسئولان در برابر آنان پاسخگو باشند و نتیجه حکمرانی را در زندگی واقعی خود احساس کنند.

از این منظر، یکی از پیام های بسیار مهم سیره نبوی برای امروز این است که مردم داری را نباید با مردم پسندی اشتباه گرفت. ممکن است یک حکومت برای جلب رضایت عمومی شعارهای فراوانی بدهد؛ اما مردم داری واقعی زمانی است که حتی در تصمیم های دشوار نیز عدالت، کرامت مردم و مصلحت عمومی قربانی منافع گروه های خاص نشود. این همان نقطه ای است که «مردم» از یک ابزار سیاسی به صاحب حق و کرامت در نظام حکمرانی تبدیل می شوند.

ایکنا _ آیا می توان از این سیره، الگویی برای مردم سالاری واقعی در جامعه امروز استخراج کرد؟

در حکومت نبوی، مردم صرفاً مخاطب فرمان های حکومت نبودند؛ بلکه عنصر فعال جامعه و یکی از ارکان تحقق نظم اجتماعی به شمار می آمدند. البته برای پاسخ دقیق باید میان «مردم سالاری در سیره پیامبر(ص)» و «دموکراسی به معنای رایج و مدرن آن» تفاوت قائل شویم. نمی توان گفت حکومت نبوی دقیقاً همان نظام های دموکراتیک امروز بوده است؛ زیرا مبانی مشروعیت، انسان شناسی و نسبت دین و سیاست در آن متفاوت است. اما می توان از سیره پیامبر(ص) اصولی استخراج کرد که برای شکل گیری یک مردم سالاری واقعی و اخلاقی در جامعه امروز بسیار الهام بخش است.

نخست، رضایت و همراهی مردم اهمیت دارد. پیامبر(ص) جامعه را با زور و تحمیل اداره نمی کردند و تلاش داشتند میان مردم و نظام اجتماعی، پیوندی مبتنی بر ایمان، اعتماد و پذیرش شکل بگیرد. حتی در پیمان های اجتماعی مانند بیعت، عنصر اراده و پذیرش مردم نقش جدی داشت. این نشان می دهد که حکومت برای اداره پایدار جامعه، نمی تواند مردم را صرفاً به عنوان جمعیتی منفعل در نظر بگیرد.

دوم، مشارکت مردم در سیره نبوی یک مسئله واقعی بود. مردم در عرصه های مختلف اجتماعی و سیاسی حضور داشتند و برای دفاع از جامعه، حل مسائل عمومی و تصمیم گیری های اجتماعی نقش ایفا می کردند. نمونه روشن آن را می توان در ماجرای جنگ احد مشاهده کرد؛ جایی که پیامبر(ص) درباره نحوه مواجهه با دشمن با اصحاب مشورت کردند و نظر آنان در تصمیم نهایی اثر گذاشت.

سوم، مشورت جایگاه ویژه ای داشت. قرآن کریم از یک سو به پیامبر(ص) می فرماید: «وَشَاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ» و از سوی دیگر، ویژگی جامعه مؤمنان را این گونه بیان می کند: «وَأَمْرُهُمْ شُورَیٰ بَیْنَهُمْ». نکته بسیار مهم این است که مشورت در سیره پیامبر(ص) صرفاً برای آن نبود که مردم احساس کنند در حکومت حضور دارند؛ بلکه در امور اجتماعی، دیدگاه آنان واقعاً شنیده می شد و می توانست بر تصمیمات اجرایی تأثیر بگذارد.

از اینجا به یک نکته اساسی می رسیم: مشورت با مردم با نظرخواهی صوری تفاوت دارد. اگر مسئولان فقط برای آنکه بگویند «با مردم مشورت کردیم» جلسه ای برگزار کنند، اما تصمیم از قبل گرفته شده باشد و هیچ تغییری بر اساس نظر کارشناسان و مردم ایجاد نشود، این مشورت بیشتر جنبه تشریفاتی دارد. روح سیره نبوی نشان می دهد که مشورت باید واقعی، مؤثر و همراه با شنیدن دیدگاه های متفاوت باشد.

چهارمین مؤلفه، نقش آفرینی اجتماعی مردم است. پیامبر(ص) جامعه ای را ایجاد کردند که در آن مردم نسبت به سرنوشت جامعه احساس مسئولیت می کردند. حکومت قرار نبود تمام امور را به تنهایی انجام دهد و مردم صرفاً منتظر اقدامات حاکم باشند. جامعه نبوی بر مسئولیت متقابل افراد، تعاون، امر به معروف و نهی از منکر و مشارکت در امور عمومی استوار بود.

دیگری پاسخگویی و مسئولیت حاکمان است. در نگاه اسلامی، قدرت یک امتیاز شخصی نیست؛ بلکه امانت است. این نگاه، یک پیام مهم برای حکمرانی امروز دارد: مسئول سیاسی نباید خود را مالک جامعه بداند، بلکه باید خود را در برابر خدا و مردم مسئول بداند. وقتی قدرت با مفهوم امانت پیوند می خورد، فساد، تبعیض و خودکامگی نمی توانند به عنوان مقتضای طبیعی قدرت پذیرفته شوند.

پاسخ من مثبت است، اما با یک شرط مهم، باید اصول را استخراج کنیم، نه اینکه ظواهر تاریخی را عیناً تکرار کنیم. ما امروز با جامعه ای بسیار پیچیده تر از جامعه مدینه مواجه هستیم؛ دولت مدرن، رسانه، احزاب، نهادهای مدنی، انتخابات، تخصص های گوناگون و مسائل اقتصادی و اجتماعی گسترده ای وجود دارد که شکل آنها با عصر پیامبر(ص) متفاوت است. بنابراین، قرار نیست برای هر مسئله امروز یک نمونه تاریخی عیناً پیدا کنیم. آنچه از سیره نبوی می توان استخراج کرد، اصول راهنما است: مشارکت واقعی مردم، مشورت، عدالت، کرامت انسانی، مسئولیت پذیری حاکمان، شنیدن صدای مخالف، توجه به مصالح عمومی و جلوگیری از تبدیل قدرت به امتیاز شخصی.

به تعبیر دیگر، اگر بخواهیم از سیره پیامبر(ص) برای جامعه امروز الگویی استخراج کنیم، باید به جای پرسش از اینکه «ساختار حکومت پیامبر(ص) دقیقاً چگونه بود؟» بپرسیم: «منطق حکمرانی پیامبر(ص) چه بود و این منطق چگونه می تواند در ساختارهای امروز تحقق پیدا کند؟»

برای مثال، امروز «مشورت» می تواند در قالب نهادهای کارشناسی، شوراها، رسانه های آزاد و مسئولانه، گفت وگوی اجتماعی، نظرسنجی های معتبر و سازوکارهای مشارکت عمومی تحقق پیدا کند. «پاسخگویی» نیز می تواند از طریق شفافیت عملکرد مسئولان، دسترسی مردم به اطلاعات، نظارت قانونی و امکان نقد و مطالبه گری عمومی تقویت شود.

بنابراین، مردم سالاری واقعی از نگاه الهام گرفته از سیره نبوی، صرفاً این نیست که مردم هر چند سال یک بار در یک فرآیند انتخاباتی شرکت کنند؛ بلکه مردم باید در تمام دوره حکمرانی دیده شوند، شنیده شوند، حق مطالبه گری داشته باشند و احساس کنند رأی، نظر، کرامت و منافع عمومی آنان برای حاکمیت اهمیت واقعی دارد.

البته اینجا یک تفاوت اساسی با برخی برداشت های سکولار از مردم سالاری نیز وجود دارد. در اندیشه اسلامی، رأی و خواست مردم بسیار مهم است، اما عدالت و اخلاق نیز باید در کنار آن قرار گیرد. اگر اکثریت جامعه به ظلم، تبعیض یا فساد رضایت دهند، صرف اکثریت بودن آن تصمیم نمی تواند آن را اخلاقاً و شرعاً عادلانه کند. بنابراین، در الگوی اسلامی، مردم سالاری باید در چارچوب حق، عدالت و کرامت انسان معنا شود.

در نهایت می توان گفت پیامبر اکرم(ص) به ما یاد می دهند که حکومت مطلوب حکومتی نیست که فقط «برای مردم» تصمیم بگیرد؛ بلکه حکومتی است که با مردم، در کنار مردم و پاسخگو به مردم باشد. این شاید یکی از مهم ترین ظرفیت های سیره نبوی برای بازاندیشی در مسئله حکمرانی در جامعه امروز باشد.

انتهای پیام